Minh Sang Silk
Yêu cầu mẫu

Con đường tơ lụa và Việt Nam: Hành trình sợi tơ nối Đông – Tây

Bài viếtRead in English

Con đường tơ lụa chưa bao giờ là một con đường duy nhất. Đó là mạng lưới đường mòn của các đoàn lạc đà và tuyến hải trình, suốt hơn 1.500 năm chở tơ lụa, hương liệu, tư tưởng và tôn giáo giữa Trung Hoa và Địa Trung Hải. Việt Nam nằm trên nhánh đường biển của mạng lưới ấy. Bài viết này kể về các tuyến đường, về cách bí mật nghề tằm tơ rời khỏi Trung Hoa, và về nơi lụa Việt ra đời hôm nay.

Tóm tắt về con đường tơ lụa

Tên gọi
“Con đường tơ lụa” (Seidenstraße), do nhà địa lý Ferdinand von Richthofen đặt năm 1877
Thời kỳ
Khoảng thế kỷ 2 TCN đến thế kỷ 15
Đường bộ
Từ Trường An (Tây An ngày nay) qua Trung Á và Ba Tư tới Địa Trung Hải
Đường biển
Từ Hoa Nam qua Đông Nam Á, Ấn Độ Dương tới vịnh Ba Tư và Biển Đỏ
Hàng hóa
Tơ lụa, hương liệu, gốm sứ, thủy tinh, ngựa, kim loại quý, giấy
UNESCO
Hành lang Trường An – Thiên Sơn được công nhận Di sản Thế giới năm 2014
Việt Nam
Tuyến đường biển: Óc Eo (đồng bằng sông Cửu Long), Nhật Nam (miền Trung), Hội An

Con đường tơ lụa là gì?

“Con đường tơ lụa” là tên gọi hiện đại cho những tuyến đường rất cổ. Hiếm thương nhân nào đi trọn hành trình: hàng hóa được chuyền tay qua các ốc đảo, bến cảng và chợ, mỗi chặng lại tăng giá trị. Tơ lụa đặt tên cho cả mạng lưới vì nó nhẹ, bền và rất đắt so với trọng lượng, rất hợp với những chuyến đi dài. Ở một số vùng Trung Á, cuộn lụa còn được dùng như tiền tệ và để trả lương cho binh lính.

Ngày nay các nhà sử học thường nói những con đường tơ lụa, số nhiều, để bao gồm cả đường biển. Hàng hóa đi từ các cảng Hoa Nam dọc bờ biển Việt Nam ngày nay, qua eo biển Malacca, vượt Ấn Độ Dương tới Ba Tư, Ả Rập và Đông Phi.

Các tuyến đường được mở ra như thế nào

Khoảng năm 138 TCN, Hán Vũ Đế sai sứ giả Trương Khiên sang phía tây tìm đồng minh chống Hung Nô. Các chuyến đi của ông, kết thúc khoảng năm 126 TCN, lần đầu cho Trung Hoa hiểu biết chi tiết về các vương quốc Trung Á và mở ra giao thương thường xuyên. Chưa đầy hai thế kỷ sau, lụa Trung Hoa đã đến La Mã, được quý tới mức Pliny Già phàn nàn về lượng tiền chảy sang phương Đông để mua hàng xa xỉ.

Nghề tằm tơ: bí mật đi theo con đường

Trong nhiều thế kỷ, Trung Hoa giữ kín nghề tằm tơ: nuôi tằm bằng lá dâu và ươm kén thành sợi. Lụa thành phẩm được mang ra ngoài; con tằm và bí quyết thì không. Bí mật ấy lan đi chậm rãi: tới Triều Tiên và Nhật Bản, tới vương quốc ốc đảo Vu Điền (truyền thuyết kể một công chúa giấu trứng tằm trong mũ), và khoảng năm 552 tới Đế quốc Byzantine, khi, theo sử gia Procopius, các tu sĩ giấu trứng tằm trong gậy tre rỗng mang về cho hoàng đế Justinian I. Về sau nghề lụa phát triển ở thế giới Hồi giáo, rồi ở Ý và Pháp.

Con đường tơ lụa trên biển và Việt Nam

Óc Eo: thương cảng đồng bằng sông Cửu Long (thế kỷ 1–7)

Óc Eo, nay thuộc tỉnh An Giang, là thương cảng của vương quốc Phù Nam. Cuộc khai quật do Louis Malleret dẫn đầu năm 1944 tìm thấy huy chương vàng La Mã mang tên Antoninus Pius và Marcus Aurelius, con dấu Ấn Độ và gương đồng Trung Hoa: bằng chứng vật chất cho thấy đồng bằng sông Cửu Long từng nằm trong mạng lưới giao thương trải từ Địa Trung Hải tới Trung Hoa.

Nhật Nam: sứ giả La Mã ở miền Trung (năm 166)

Hậu Hán thư chép rằng năm 166, một sứ đoàn xưng là của “An Đôn, vua nước Đại Tần” (thường được xác định là hoàng đế La Mã Marcus Aurelius Antoninus) đã tới biên giới Trung Hoa qua quận Nhật Nam, một quận thời Hán ở vùng miền Trung Việt Nam ngày nay. Đây là một trong những ghi chép sớm nhất về liên hệ giữa La Mã và Trung Hoa, và nó đến bằng đường biển ngang qua bờ biển Việt Nam.

Hội An: thương cảng tơ lụa (thế kỷ 15–19)

Hội An, thương nhân nước ngoài gọi là Faifo, trở thành cảng chính của Đàng Trong. Thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản và sau đó là châu Âu đến mua tơ lụa, đường, gốm sứ và trầm hương; đầu thế kỷ 17, các thuyền Châu Ấn (Shuinsen) của Nhật Bản ghé đây đều đặn, và tơ lụa là một trong những mặt hàng chính họ mua. Các làng dệt như Mã Châu ở thượng nguồn Quảng Nam cung cấp hàng cho thương cảng. Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1999.

Vì sao con đường tơ lụa khép lại

Việc Constantinople rơi vào tay người Ottoman năm 1453 thường được xem là mốc kết thúc mang tính biểu tượng. Thực tế, thay đổi đến từ biển: sau khi Vasco da Gama tới Ấn Độ năm 1498, tàu châu Âu buôn bán thẳng với châu Á, và lúc đó tơ lụa đã được làm ra ở nhiều nước. Các đoàn lạc đà thưa dần; tuyến biển ngang qua Việt Nam thì vẫn tiếp tục.

Tơ lụa Việt Nam hôm nay

Lụa Việt có gốc rễ sâu ở các làng dệt miền Bắc và miền Trung như Vạn Phúc (Hà Nội), Nha Xá (Hà Nam) và Mã Châu (Quảng Nam). Trong thế kỷ 20, trung tâm nghề tằm tơ chuyển lên cao nguyên Lâm Đồng mát mẻ, nơi dâu phủ kín các triền đồi quanh Bảo Lộc. Ngày nay Bảo Lộc là trái tim của nghề dâu tằm tơ Việt Nam.

Từ năm 2009, Minh Sang Silk cung ứng sợi tơ tằm và vải lụa mộc, lụa dệt từ Bảo Lộc cho nhà máy dệt, xưởng dệt kim, thương hiệu thời trang, atelier, nhà nhập khẩu và khách hàng cá nhân. Các tuyến đường đã đổi khác; chất liệu từng đi trên đó thì vẫn vậy. Gửi yêu cầu để nhận mẫu hoặc báo giá, hoặc đọc thêm giới thiệu về chúng tôi.

Câu hỏi thường gặp về con đường tơ lụa

Con đường tơ lụa là gì?

Là mạng lưới các tuyến đường bộ và đường biển nối Trung Hoa với Trung Á, Ấn Độ, Ba Tư, Ả Rập và Địa Trung Hải, từ khoảng thế kỷ 2 TCN đến thế kỷ 15. Tơ lụa là hàng hóa nổi tiếng nhất, nhưng hương liệu, gốm sứ, thủy tinh, ngựa, giấy, tôn giáo và kỹ thuật cũng theo các tuyến này mà lan đi.

Ai đặt tên cho con đường tơ lụa?

Nhà địa lý người Đức Ferdinand von Richthofen đặt ra thuật ngữ Seidenstraße (Con đường tơ lụa) năm 1877. Thương nhân thời đó chưa từng gọi các tuyến đường bằng cái tên này.

Việt Nam có nằm trên con đường tơ lụa không?

Có, trên con đường tơ lụa trên biển. Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long là cảng của vương quốc Phù Nam, nơi tìm thấy hiện vật La Mã, Ấn Độ và Trung Hoa; quận Nhật Nam thời Hán ở miền Trung là nơi, theo Hậu Hán thư, một sứ đoàn xưng là từ La Mã đã đến vào năm 166; và Hội An là thương cảng lớn của tơ lụa từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19.

Nghề nuôi tằm lan ra ngoài Trung Hoa như thế nào?

Trung Hoa giữ bí mật nghề tằm tơ trong nhiều thế kỷ. Nghề này đến Triều Tiên, Nhật Bản và vương quốc ốc đảo Vu Điền (Khotan); khoảng năm 552, theo sử gia Byzantine Procopius, các tu sĩ đã giấu trứng tằm mang về Constantinople cho hoàng đế Justinian I. Về sau nghề dệt lụa phát triển ở thế giới Hồi giáo, Ý và Pháp.

Vì sao con đường tơ lụa suy tàn?

Từ cuối thế kỷ 15, sau chuyến đi của Vasco da Gama năm 1498, tàu châu Âu đến thẳng châu Á bằng đường biển, và lúc đó tơ lụa đã được sản xuất ở nhiều nước. Việc Constantinople rơi vào tay người Ottoman năm 1453 thường được xem là mốc kết thúc mang tính biểu tượng.

Ngày nay tơ tằm Việt Nam được sản xuất ở đâu?

Vùng cao nguyên Lâm Đồng quanh Bảo Lộc là trung tâm dâu tằm tơ của Việt Nam. Các làng dệt truyền thống như Vạn Phúc (Hà Nội), Nha Xá (Hà Nam) và Mã Châu (Quảng Nam) vẫn tiếp tục dệt lụa.

Nguồn tham khảo